Hoe creëer je een veilige gespreksomgeving in het mbo? Een stappenplan

Maandagochtend, burgerschapsles. Je bespreekt een nieuwsbericht van afgelopen weekend en twee studenten gaan er fel tegenin. De rest van de klas wordt stil. Na de les blijft een student even hangen: “Ik dacht er ook iets over, maar dat zeg ik hier niet.”
Het gesprek liep, en ineens liep het niet meer. Herken je dat in jouw klas? En hoe kun je een veilige gespreksomgeving in het mbo creëren, waarin studenten wel blijven praten als het spannend wordt?
Een veilige gespreksomgeving betekent niet dat iedereen het eens is, of dat het nooit schuurt. Het betekent dat studenten durven te zeggen wat ze denken, en erop kunnen rekenen dat anderen daar respectvol op reageren. Dat is de basis van inclusiviteit in het mbo.
Wat ‘respectvol’ is, kan wel verschillen per student. Voor de één is de docent tegenspreken bijvoorbeeld een teken van betrokkenheid, voor de ander van gebrek aan respect. De één zegt meteen wat hij denkt, de ander wacht tot na de les. Iemand aankijken is voor de één beleefd, voor de ander juist niet. Die verschillen zijn vaak cultureel gekleurd: door wat je thuis hebt meegekregen of waar je bent opgegroeid. En als je ze als docent leert herkennen, kun je je klas beter ‘lezen’.
Waarom dit nu aandacht vraagt
In weinig klaslokalen komen zoveel verschillende achtergronden samen als in het mbo. Ongeveer drie op de tien mbo-studenten heeft een migratieachtergrond (CBS, 2022). Daarnaast verschillen studenten in leeftijd, geloof, leerweg en levensfase.
Toch leidt diversiteit niet vanzelf tot een klas waarin iedereen zich gehoord voelt. De meeste mbo-studenten voelen zich veilig op school (79%), maar slechts 39% is positief over hoe de school naar hun mening luistert (JOB-monitor, 2024). Als het gaat om mbo-docenten, geeft twee derde in een onderzoek van Kennedy Tielman (Wageningen University) aan spanning te ervaren bij gesprekken over onder meer geloof, seksualiteit en politiek. En velen van hen voelen zich slecht voorbereid op zulke gesprekken (NOS, 2023).
Een veilige gespreksomgeving ontstaat dus niet vanzelf. Daar bouw je bewust aan, samen met je studenten.
Stappenplan: zo werk je aan een veilige gespreksomgeving
Stap 1: Maak samen gespreksafspraken
Begin niet met regels die je zelf hebt opgesteld, maar met de vraag wat studenten nodig hebben om vrijuit te praten. Zo worden de afspraken van de groep, en niet alleen van jou. Vraag ook wat respectvol is voor wie. Dan komen verschillen boven die je anders pas merkt als het schuurt.
Stel bijvoorbeeld de volgende vragen:
- “Wanneer voel jij je vrij om je mening te geven?”
- “Wat vind jij respectvol als iemand het niet met je eens is?”
- “Hoe laat je merken dat je het oneens bent met mij (als docent)?”
Hang de afspraken zichtbaar op en verwijs ernaar als het gesprek spannend wordt. Zo zijn de kaders duidelijk en gegrond in gezamenlijkheid.
Stap 2: Kies je moment en je doel
Niet elk onderwerp vraagt meteen om een klassengesprek. Bedenk vooraf wat je wilt bereiken: kennis delen, begrip creëren voor andere perspectieven, of studenten helpen een eigen mening te vormen. Komt een onderwerp onverwacht op? Je hoeft niet direct alles te bespreken. “Dit is belangrijk, ik kom er morgen op terug” geeft jou voorbereidingstijd en de klas het signaal dat je het serieus neemt.
Maak waar het kan de brug naar het beroep. Hoe ga je op je stage om met een cliënt, collega of klant die anders denkt dan jij? Dan gaat het gesprek over hun toekomstige werk, niet alleen over hun mening.
Stap 3: Vraag door voordat je reageert
Als een student iets stelligs zegt, is je reflex vaak om meteen te corrigeren. Wees dan eerst nieuwsgierig naar wat erachter zit. In de 6B’s van Globi heet dit bevraag gedrag.
- “Wat bedoel je daarmee?”
- “Hoe kijken ze er bij jou thuis of in je omgeving naar?”
- “Wie ziet het anders?”
Let ook op wat er níet gezegd wordt. Stilte is niet altijd instemming, en wegkijken is soms een teken van respect. Vraag het liever dan dat je het invult.
Stap 4: Benoem wat je ziet als het schuurt
Wordt het ineens stil, of lopen de emoties op? Ga er niet overheen, maar benoem wat je ziet, zonder oordeel. Dit is benoem gedrag binnen de 6B’s.
- “Ik merk dat het stil wordt. Wat gebeurt er?”
- “Ik zie dat dit sommigen van jullie raakt.”
Een korte pauze helpt vaak ook. Laat iedereen eerst voor zichzelf iets opschrijven, of in tweetallen praten. Zo krijgen ook studenten die niet graag in de groep spreken een stem.
Stap 5: Wees helder over je grenzen
Een veilige gespreksomgeving betekent ruimte voor verschillende meningen, niet voor kwetsen of uitsluiten. Maak dat verschil duidelijk. Dit is de B bespreek jouw positie.
- “Je mag het hier oneens zijn. Je mag niemand wegzetten.”
- “Ik hoor dat je hier anders over denkt. Tegelijk accepteer ik deze uitspraak niet in mijn klas.”
Zo bescherm je de studenten over wie het gaat, en laat je de rest zien waar de grens ligt.
Stap 6: Rond af en kom erop terug
Sluit het gesprek bewust af. Vat samen wat je hebt gehoord, ook de verschillen, en benoem wat jullie hebben geleerd.
Zoek na de les studenten op die stil waren of geraakt leken. Niet iedereen zegt iets in de groep: voor sommigen voelt een gesprek onder vier ogen veiliger.
Bespreek lastige momenten ook met collega’s. Wat werkte, en wat zou je de volgende keer anders doen? Samen terugkijken maakt je sterker in het volgende gesprek. Met de hand-out Terugkijken op een schurend gesprek doe je dat in 45 minuten en vijf stappen: van één concreet moment inbrengen tot een voornemen voor je volgende les.
Het begint bij het zien van de verschillen
Een veilige gespreksomgeving is geen losse les, maar een manier van werken. Het begint niet bij het vermijden van schurende onderwerpen. Het begint bij oog voor de verschillen in hoe studenten communiceren, en bij de moed om het gesprek aan te gaan.
Samen oefenen met schurende gesprekken?
In de trainingen Cultuur in Dialoog en Van Spanning naar Dialoog leer je culturele verschillen in communicatie herkennen en schurende gesprekken in de klas begeleiden. Met de 6B’s als houvast, en met situaties uit jullie eigen praktijk. Via het Expertisepunt Burgerschap is subsidie beschikbaar.
Bronnen
- CBS (2022). Mbo; studenten, niveau, leerweg, migratie 2005/’06-2021/’22. Studiejaar 2021/’22, voorlopige cijfers.
- JOB (2024). JOB-monitor 2024. Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs, uitgevoerd door ResearchNed.
- NOS (2023, 16 mei). ‘Vaak spanningen op mbo’s door verschillen in normen en waarden’. Over onderzoek van Kennedy Tielman, Wageningen University.