Interculturele uitdagingen tijdens stages: wat speelt er in het mbo?

Binnen het middelbaar beroepsonderwijs is stage lopen een belangrijk onderdeel van de opleiding. Voor iedere stagebegeleider in het mbo is steeds de vraag: hoe begeleid ik studenten zo goed mogelijk naar en tijdens een succesvolle stage? Daarbij komen stagebegeleiders ook interculturele uitdagingen tegen. Wij gaven een workshop tijdens het BPV-event dat het Grafisch Lyceum Utrecht, mbo Utrecht, Nimeto en ROC Midden Nederland samen met de gemeente Utrecht organiseerden voor alle stagebegeleiders. Tijdens de workshop kwamen drie belangrijke thema’s aan de orde: het vinden van een passende stageplek, omgaan met racisme en discriminatie en het investeren in de relatie met studenten.

1. Het vinden van een passende stageplek

Het vinden van een passende plek is altijd een uitdaging, maar wanneer cultuur een rol speelt, wordt die uitdaging soms nog groter. De deelnemers aan de workshop deelden verschillende ervaringen:

“Wij merken dat studenten graag bij een bedrijf willen stage lopen binnen hun eigen bubbel. Dus dat een jongen van Marokkaanse komaf graag bij een bedrijf stage loopt dat een Marokkaanse cultuur kent. Dat vind ik wel eens ingewikkeld. In de eerste plaats is het belangrijk dat ze voldoende begeleiding krijgen, dat geldt voor ieder bedrijf. Maar ik wil studenten ook motiveren om een stap buiten hun bubbel te zetten.”

“Bij ons op school hebben we veel studenten die in transitie zijn. Een van hen gaf laatst aan niet bij het Leger des Heils te willen stage lopen, omdat dat in de oorsprong een christelijke organisatie is.”

“Wat ook voorkomt, is dat ouders zich bemoeien met de stage van studenten. Dat studentes aan Zorg & Welzijn van hun ouders bijvoorbeeld geen mannen mogen wassen. Hoe gaan we daarmee om?”

“Als SLB’ers hebben wij onze aanpak aangepast. Waar we eerst de bedrijven zochten voor studenten, doen we dat nu samen met hen. En dat werkt: studenten zijn gemotiveerder. Als ze zelf aan zet zijn, zorgt dat voor motivatie en zelfvertrouwen. Het is weliswaar lastiger te organiseren, maar het geeft veel meer voldoening.”

Binnen deze uitdagingen is het belangrijk te beseffen dat een student zich in verschillende culturen beweegt: de thuiscultuur, schoolcultuur, straatcultuur én bedrijfscultuur. Tussen die culturen kunnen normen en waarden behoorlijk verschillen. Geloof je als stagebegeleider dat een sterke verbinding met een student bijdraagt aan een kwalitatieve stage? Onderzoek dan tot welke culturen een student behoort en kijk samen waar het zou kunnen wringen op een stageplek.

Verhelderende vragen:

• Is de stageplek een thuis- of uitwedstrijd als het gaat om cultuur? Oftwel: zijn de verschillen met de dominante cultuur van de student groot of klein?
• Welke ruimte is er voor andere culturele achtergronden op de stageplek?
• Hoe wordt er gereageerd als er bijvoorbeeld in een andere taal wordt gesproken of wanneer iemand bidt tijdens de lunchpauze?

2. Het bespreken en behandelen van discriminatie

Racisme en discriminatie zijn gevoelige maar terugkerende thema’s binnen het mbo en tijdens stages. Hoe kun je hier als stagebegeleider zorgvuldig mee omgaan? De deelnemers in de workshop deelden ook hierover hun ervaringen:

“Studenten hebben soms snel het gevoel gediscrimineerd te worden. Vaak, als je ze vertrouwen en aandacht geeft, gaat dat gevoel ook snel weer weg. Maar het is een pijnpunt dat voor ons soms moeilijk te begrijpen is. Hoe zou het zijn om in of tussen twee culturen te leven? En kunnen we dat gevoel soms ook omkeren?”

“Tegen één van onze studentes is laatst op haar stage gezegd: ‘Wat heb jij voor vod op je kop?’ We zijn toen in gesprek gegaan met de organisatie, maar daar beweerden ze dat dit niet gezegd is. Wat doe je dan? De studente is daar gestopt, maar een echt goede oplossing is er niet gekomen.”

Binnen deze uitdaging is het allereerst belangrijk om het gevoel van de student te erkennen, en van daaruit verbinding te maken. Empathie en oprechte nieuwsgierigheid vormen de basis voor een goed gesprek.

Verhelderende vragen:

• Is er binnen school of stage voldoende ruimte voor studenten om ervaringen met discriminatie veilig te delen, zonder oordeel of relativering?
• Weten studenten bij wie ze terechtkunnen als ze iets meemaken?
• Hoe reageer jij als begeleider wanneer een student iets vertelt dat raakt aan ongelijkheid of uitsluiting?
• Hoe kun je samen reflecteren op wat er is gebeurd, zonder het gevoel van de student weg te nemen, en met oog voor de context en mogelijke oplossingen?
• Wat heeft de student van jou nodig om zich gesteund te voelen?

Door dit soort vragen te stellen, ontstaat ruimte om écht te luisteren en samen te zoeken naar manieren om met lastige situaties om te gaan. Discriminatie bespreekbaar maken vraagt moed en begint bij het erkennen van pijn en verschil in ervaring.

3. Het investeren in de relatie

Een goede relatie tussen stagebegeleider en student vormt de basis voor kwalitatieve stagebegeleiding. Studenten nemen hun eigen culturele normen, waarden en communicatievormen mee, net als jij als begeleider. Soms sluit dat naadloos op elkaar aan, soms schuurt het. Juist dan is het belangrijk om te investeren in onderling vertrouwen, open te blijven vragen en ook iets van jezelf te laten zien. 

“Als stagebegeleider geef ik altijd als eerste aan wie ik ben en hoe ik werk, en vraag dan ook aan de student dat te doen. Zo kan ik polsen of mijn directheid ook voor hen werkt.”

“Vaak merk je dat als studenten delen dat het niet lekker loopt, de last buiten school ook groot is. Het maakt veel verschil of je thuis rustig kunt ontbijten en dan naar school gaat, of dat je eerst de boterhammen van je broertjes en zusjes moet smeren en hen naar school brengt. Er zijn veel studenten die veel bijdragen aan het gezin waarin ze opgroeien.”

“Bij ons draait het eigenlijk de hele tijd om verbinding. Wij gaan als stagebegeleiders aan het begin van het jaar meteen de klassen in om ons voor te stellen en mee te doen aan een activiteit, zodat studenten ons al leren kennen.”

“Het is vaak veel harder werken aan de relatie wanneer de straatcultuur de dominante cultuur is bij een student.”

“De groepsdruk binnen het mbo is zo groot! Eén op één gaat het vaak zoveel beter.”

Binnen deze uitdaging is het belangrijk bewust te investeren in wederzijds vertrouwen. Studenten voelen haarfijn aan of er ruimte is om zichzelf te laten zien. Juist bij culturele verschillen helpt het om tijd te nemen voor kennismaking, om open te vragen naar iemands leefwereld en ook zelf iets van jezelf te laten zien.

Inlevingsvermogen, erkenning en verbinding maken
Een open houding en echte nieuwsgierigheid zorgen ervoor dat studenten zich gezien voelen. Erken dat niet iedereen vanuit dezelfde thuissituatie of cultuur dezelfde kansen heeft. Door te luisteren zonder oordeel, ontstaat verbinding en vertrouwen.

Binnen de groep: van safe space naar brave space
Een veilige sfeer (safe space) is belangrijk, maar pas als er vertrouwen is, kun je ook moeilijke onderwerpen aangaan (brave space). Moedig studenten aan om respectvol én eerlijk te spreken over wat hen bezighoudt. Zo leer je elkaar beter kennen en groeit wederzijds begrip.

Verhelderende vragen:

• Van welke culturen maakt de student deel uit, en welke is op dit moment het meest bepalend?
• Hoe erken jij de situatie of het gevoel van de student, ook als het niet jouw ervaring is?
• Welke rol speelt jouw eigen culturele achtergrond in de manier waarop je contact maakt of begeleidt?
• Wat heb jij als begeleider nodig om ruimte te geven aan verschil?

Diversiteit in jezelf

Een van de belangrijkste dingen om te beseffen, is dat ieder mens onderdeel is van verschillende culturen tegelijk – ook jijzelf als docent of begeleider. Waar stond je wieg? In welke wijk woon je nu? Heb je gestudeerd, en hebben je ouders dat ook? Welke hobby’s of passies heb je, tot welke gemeenschappen behoor je?

Al deze factoren vormen samen jouw persoonlijke mix van culturen en beïnvloeden hoe je kijkt, denkt en handelt. Door inzicht te krijgen in je eigen achtergrond, kun je ook beter begrijpen hoe anderen gevormd worden door die van henzelf. Dat bewustzijn helpt enorm bij het versterken van de relatie met studenten.

Ook een workshop Cultuur in Dialoog organiseren?

Wil je ook op jouw mbo-school in gesprek over cultuur, verbinding en diversiteit? Plan online een gesprek met ons in, dan denken we graag mee over een workshop Cultuur in Dialoog die past bij jullie team en praktijk.